VĂN HÓA LÀNG CỦA NGƯỜI BANA KRIÊM

Văn hóa làng Ba Na (Ba Na K'Riêm) xoay quanh nhà rông (trung tâm sinh hoạt, lễ hội), cồng chiêng (giao tiếp với thần linh), tín ngưỡng đa thần (thờ Yàng, thần Lúa, Sấm), kinh tế nông nghiệp rẫy và sản phẩm thủ công (gùi, thổ cẩm). Làng (plei) là đơn vị cơ bản, tổ chức chặt chẽ, với Già làng uy tín, cùng các nghi lễ mừng lúa mới, cúng bến nước, và tang lễ thiêng liêng, thể hiện sự gắn kết với tự nhiên và thế giới tâm linh. 

1. Kiến trúc và không gian làng xã

• Nhà rông: Là trái tim, biểu tượng của làng, xây dựng bằng vật liệu tự nhiên, mái cao vút, là nơi hội họp, tế lễ, giáo dục, và tiếp khách.
• Bố cục: Làng (plei) thường ở nơi cao, gần nguồn nước, có sự phân bố nhà cửa hài hòa, có lò rèn và các công cụ sản xuất. 

2. Tín ngưỡng, tâm linh và lễ hội

• Thờ cúng: Tin vào thế giới thần linh (Yàng) điều khiển vạn vật (thần Lúa, Sấm, Nước, Lửa).
• Cồng chiêng: Nhạc cụ thiêng liêng, có mặt trong mọi sự kiện, từ sinh ra, cưới hỏi đến tiễn đưa người chết, là phương tiện giao tiếp với thần linh.
• Lễ hội: Lễ Mừng Lúa Mới (Chrul-col) là quan trọng nhất, ngoài ra còn có lễ cầu an, cúng bến nước. Lễ hội có đâm trâu, uống rượu cần, nhảy múa dưới tiếng cồng chiêng, dựng cây nêu cầu may.
• Tang lễ: Đặt xác trên giường, chôn theo tư thế đầu hướng mặt trời mọc, có đồ tùy táng. Sau chôn cất, có nghi thức trồng cây, rào mả, cúng tế. 

3. Kinh tế và lao động

• Canh tác: Trồng lúa rẫy, dùng cuốc là công cụ chính.
• Thủ công: Dệt thổ cẩm, đan gùi, chiếu, lưới (phụ nữ dệt, đàn ông đan), làm gốm, rèn đúc.
• Giao thương: Dùng hình thức đổi hàng (gà, trâu, thóc, chiêng). 

4. Gia đình và xã hội

• Gia đình: Chuyển từ đại gia đình nhà dài sang gia đình nhỏ. Vẫn còn ảnh hưởng mẫu hệ (cư trú nhà vợ, vai trò người mẹ), nhưng gia đình phụ quyền ngày càng rõ nét. Mọi người sống hòa thuận, bình đẳng.
• Hôn nhân: Tự do tìm hiểu, nhưng vẫn theo nếp cổ truyền. Phổ biến tập quán cư trú luân phiên, sau sinh con đầu lòng mới ra ở riêng.
• Tên gọi: Tránh đặt trùng tên, có lễ kết nghĩa đặc biệt nếu gặp người trùng tên, chia đều tài sản. 

5. Trang phục và phong tục

• Nam giới: Đóng khố, ở trần, có áo choàng, quấn khăn (lễ hội).
• Nữ giới: Váy quấn, áo không tay/dài tay, dệt thổ cẩm đẹp.
• Thói quen: Thích hút thuốc lá, dùng gùi cõng đồ đạc. 

1. ĐỊA PHƯƠNG CHÍ BĐ     Văn hoá dân gian gắn liền với nghề làm rẫy của người Bana Kriêm - Bình Định :: Khảo cứu/ Yang Danh.- H.: Nxb. Hội Nhà văn, 2019.- 249tr.: hình vẽ; 21cm.      ĐTTS ghi: Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam. Hội Văn học Nghệ thuật các Dân tộc thiểu số Việt Nam      ISBN: 9786049771910      Tóm tắt: Khái quát đặc điểm chung về văn hoá dân gian gắn liền với nghề làm rẫy của người Bana Kriêm ở Bình Định; nghiên cứu từ đất rẫy đến mô hình trang trại sự tác động làm thay đổi văn hoá, cách sống, phong tục tập quán của người Bana Kriêm.      Chỉ số phân loại: 390.08995930959754 V115HD 2019      Số ĐKCB: TKQ.000718, TKQ.000747,

2. ĐỊA PHƯƠNG CHÍ BĐ     Văn hoá dân gian gắn liền với nghề làm rẫy của người Bana Kriêm - Bình Định :: Khảo cứu/ Yang Danh.- H.: Nxb. Hội Nhà văn, 2019.- 249tr.: hình vẽ; 21cm.      ĐTTS ghi: Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam. Hội Văn học Nghệ thuật các Dân tộc thiểu số Việt Nam      ISBN: 9786049771910      Tóm tắt: Khái quát đặc điểm chung về văn hoá dân gian gắn liền với nghề làm rẫy của người Bana Kriêm ở Bình Định; nghiên cứu từ đất rẫy đến mô hình trang trại sự tác động làm thay đổi văn hoá, cách sống, phong tục tập quán của người Bana Kriêm.      Chỉ số phân loại: 390.08995930959754 V115HD 2019      Số ĐKCB: TKQ.000718, TKQ.000747,

4. ĐỊA PHƯƠNG CHÍ BĐ     Tập tục ăn và uống của người Ba Na Kriêm - Bình Định/ Yang Danh.- H.: Văn hoá dân tộc, 2016.- 402tr.; 21cm.      ISBN: 9786047014286      Tóm tắt: Khái quát về người Ba Na Kriêm, tập tục ăn và uống của người Bana Kriêm ở Bình Định. Tầm quan trọng trong ăn và uống, các loại rau, củ, quả, các loại chim, cá, bò sát và côn trùng, những món ăn truyền thống, tục uống rượu cần, tục ăn cốm lúa mới trong lễ hội Xa mõk....      Chỉ số phân loại: 394.120959754 T123TĂ 2016      Số ĐKCB: TKQ.000767,

5. YANG DANH     Lễ tục cưới hỏi của người Bana Kriêm/ Yang Danh.- H.: Mỹ thuật, 2016.- 179tr; 21cm.      ISBN: 9786047849307      Chỉ số phân loại: XXX L250TC 2016      Số ĐKCB: TKQ.000717,

7. Lời nói vần Bahnar ở Kon tum/ A Jar, Nguyễn Tiến Dũng sưu tầm, biên soạn.- H.: Hội Nhà văn, 2022.- 295tr.; 21cm.      ĐTTS ghi: Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam      Chính văn bằng 2 thứ tiếng: Việt - Ba na      ISBN: 9786043834833      Chỉ số phân loại: 895.9223 .LN 2022      Số ĐKCB: TKQ.002257,

9. VĂN CÔNG     Người Ba Na ở Phú Yên/ Văn Công.- H.: Văn hóa dân tộc, 2018.- 135 tr.; 21 cm.      ĐTTS ghi: Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam. Hội Văn học Nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam      ISBN: 9786047023332      Tóm tắt: Giới thiệu khái quát về các vùng dân tộc thiểu số ở Phú Yên. Nguồn gốc lịch sử, địa vực cư trú, quan hệ xã hội, dòng họ, hôn nhân, gia đình, văn hoá vật chất, văn hoá tinh thần và truyền thống đấu tranh chống giặc ngoại xâm của người Ba Na ở Phú Yên.      Chỉ số phân loại: 305.899593059795 NG550452BN 2018      Số ĐKCB: TKQ.000613, TKQ.000733,

10. VĂN CÔNG     Người Ba Na ở Phú Yên/ Văn Công.- H.: Văn hóa dân tộc, 2018.- 135 tr.; 21 cm.      ĐTTS ghi: Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam. Hội Văn học Nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam      ISBN: 9786047023332      Tóm tắt: Giới thiệu khái quát về các vùng dân tộc thiểu số ở Phú Yên. Nguồn gốc lịch sử, địa vực cư trú, quan hệ xã hội, dòng họ, hôn nhân, gia đình, văn hoá vật chất, văn hoá tinh thần và truyền thống đấu tranh chống giặc ngoại xâm của người Ba Na ở Phú Yên.      Chỉ số phân loại: 305.899593059795 NG550452BN 2018      Số ĐKCB: TKQ.000613, TKQ.000733,

11. NGUYỄN QUANG LÊ     Tìm hiểu bản sắc văn hóa dân tộc qua lễ hội truyền thống người Việt // Nguyễn Quang Lê.- Hà Nội: Mỹ thuật, 2017.- 694 tr.: tranh ảnh màu; 21 cm.      Đầu trang tên sách ghi : Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam      tr.675-685      ISBN: 9786047867677      Chỉ số phân loại: 390.09597 T310HB 2017      Số ĐKCB: TKQ.000635,

Văn hóa làng của người Bana Kriêm là sự kết hợp hài hòa giữa đời sống vật chất (rẫy, gùi, nhà sàn) và đời sống tinh thần phong phú (tín ngưỡng đa thần, cồng chiêng, lễ hội) với trung tâm là nhà rông, thể hiện rõ bản sắc Tây Nguyên.